"ผ่าตัดมาตั้ง 3 เดือนแล้ว... ทำไมขาป้ายังบวมเป่งอยู่เลยคะหมอ?"

 

"ผ่าตัดมาตั้ง 3 เดือนแล้ว... ทำไมขาป้ายังบวมเป่งอยู่เลยคะหมอ?"

นี่เป็นประโยคยอดฮิตที่หมอได้ยินประจำในห้องตรวจครับ โดยเฉพาะจากคนไข้สูงอายุที่เพิ่งผ่านการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมมา ช่วงแรกๆ ที่ผ่าเสร็จใหม่ๆ ขามันก็ยุบลงไปแล้ว แต่พอกลับไปใช้ชีวิตที่บ้าน เดินไปเดินมา อ้าว! ทำไมตอนเย็นๆ ขามันบวมขึ้นมาอีก ยิ่งถ้าวันไหนยืนนานๆ ขาจะตึงจนน่าตกใจ

ญาติๆ ก็พากันกังวลครับ กลัวว่า "ข้อเข่าอักเสบหรือเปล่า?" "ติดเชื้อไหม?" หรือ "ผ่าตัดผิดพลาดตรงไหน?"

ใจเย็นๆ นะครับ วันนี้หมอเก่งจะมาไขข้อข้องใจเรื่อง "ขาบวมหลังผ่าตัดในผู้สูงอายุ" ให้ฟังกันแบบชัดๆ ว่าอันไหนคือเรื่องปกติ อันไหนคือเรื่องที่ต้องระวัง และเราจะจัดการกับมันอย่างไรให้ขากลับมาเรียวสวย เดินคล่องเหมือนเดิมครับ

ความเข้าใจผิดเรื่อง "การหายของแผล"

หลายคนเข้าใจว่า พอตัดไหม แผลแห้งสนิท แปลว่า "หายแล้ว" แต่ในความเป็นจริง ร่างกายเราทำงานซับซ้อนกว่านั้นครับ

การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า เปรียบเสมือนการ "รื้อสร้างบ้านใหม่" ครับ ถึงแม้ช่างจะฉาบปูนทาสีข้างนอกเสร็จแล้ว (แผลผิวหนังปิดสนิท) แต่ระบบท่อน้ำ ระบบโครงสร้างภายใน ยังต้องใช้เวลาเซ็ตตัว การที่ขาบวม คือปฏิกิริยาของร่างกายที่พยายามส่งเลือดและน้ำเหลืองเข้ามาซ่อมแซมพื้นที่ก่อสร้างนั้นครับ

แต่ในผู้สูงอายุ... มันมีปัจจัยอื่นที่ทำให้ "น้ำมาแล้ว... แต่ไม่ยอมกลับ" ครับ

สาเหตุที่แท้จริง: ทำไมผู้สูงอายุถึงบวมนานกว่าวัยรุ่น?

อาการขาบวมหลังผ่าตัดข้อเข่า (Post-operative Edema) อาจกินเวลาได้นานตั้งแต่ 3 เดือน ถึง 6 เดือน หรือบางรายอาจเป็นปี ซึ่งสาเหตุหลักๆ มาจาก 3 ปัจจัยนี้ครับ:

1. ระบบท่อระบายน้ำเก่าและเสื่อม (Chronic Venous Insufficiency) นี่คือสาเหตุอันดับหนึ่งเลยครับ ในผู้สูงอายุ หลอดเลือดดำที่ขาเปรียบเหมือน "สายยางที่ใช้มานาน 60-70 ปี" ผนังหลอดเลือดมันหย่อนยาน ลิ้นกั้นเลือดภายใน (Valves) ที่ทำหน้าที่กันไม่ให้เลือดไหลย้อนกลับ ก็เริ่มปิดไม่สนิท

พอเลือดถูกส่งลงไปเลี้ยงขาตามแรงโน้มถ่วง มันไหลลงง่ายครับ แต่ตอนจะไหลย้อนกลับขึ้นหัวใจ มันต้องสู้กับแรงโน้มถ่วง พอลิ้นกั้นไม่ดี เลือดก็เลย "ตกค้าง" อยู่ที่ปลายเท้าและข้อเท้า ทำให้เกิดอาการบวม โดยเฉพาะตอนเย็นๆ หลังจากเดินหรือนั่งห้อยขามาทั้งวัน

2. ปั๊มน้ำไม่ทำงาน (Muscle Pump Dysfunction) ปกติเลือดดำจะไหลกลับหัวใจได้ ต้องอาศัยการบีบตัวของ "กล้ามเนื้อน่อง" ครับ พอเราเดิน น่องจะบีบไล่เลือดขึ้นไป

แต่หลังผ่าตัดเข่า คนไข้ส่วนใหญ่ยังเจ็บ ยังไม่กล้าลงน้ำหนักเต็มที่ หรือเดินน้อยลง ทำให้กล้ามเนื้อน่องลีบเล็กลงและไม่ค่อยได้ทำงาน เปรียบเหมือน "ปั๊มน้ำเสีย" น้ำเลยท่วมขังอยู่ที่ขานั่นเอง

3. ทางเดินน้ำเหลืองซ่อมแซมไม่เสร็จ (Lymphatic Drainage) การผ่าตัดย่อมมีการตัดผ่านท่อน้ำเหลืองเล็กๆ บ้าง ร่างกายต้องใช้เวลาในการสร้างทางเดินน้ำเหลืองใหม่ ในช่วงรอยต่อนั้น การระบายของเสียจึงทำได้ช้ากว่าปกติ

สัญญาณเตือนภัย: บวมแบบไหน "ไม่ปกติ" และต้องรีบมาหาหมอ?

แม้การบวมจะเป็นเรื่องปกติ แต่มี 2 ภาวะอันตราย ที่ต้องแยกให้ออกครับ:

1. ลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำลึก (DVT - Deep Vein Thrombosis) อันนี้อันตรายครับ! ถ้าจู่ๆ ขาข้างที่ผ่า บวมเป่งขึ้นมาอย่างรวดเร็ว (มักเป็นข้างเดียว) น่องแข็งเกร็ง จับแล้ว ร้อน กว่าอีกข้าง และ ปวดน่องมาก เวลาดกปลายเท้าขึ้น ถ้ามีอาการนี้ ห้ามบีบนวดเด็ดขาด! ให้รีบมาโรงพยาบาลทันทีครับ เพราะลิ่มเลือดอาจหลุดไปอุดที่ปอดได้

2. การติดเชื้อ (Infection) ถ้าบวมร่วมกับมี ไข้หนาวสั่น แผลผ่าตัดมี น้ำเหลืองหรือหนองไหลซึม ออกมา หรือผิวหนังรอบเข่า แดงจัดและร้อนอันนี้ก็รอไม่ได้ครับ ต้องรีบมาพบแพทย์เพื่อดูดน้ำไปตรวจหรือให้ยาฆ่าเชื้อ

แต่ถ้าบวมแบบ "กดแล้วบุ๋ม" (Pitting edema) ไม่ปวดมาก ตอนเช้ายุบ ตอนเย็นบวม แบบนี้มักเป็นเรื่องของระบบไหลเวียนเลือดและการพักผ่อนครับ สบายใจได้ระดับหนึ่ง

การตรวจวินิจฉัยของหมอ

เมื่อคนไข้มาด้วยเรื่องขาบวม หมอจะทำหน้าที่เหมือนนักสืบครับ

1. ซักประวัติ: บวมตอนไหน? ตอนเช้าหรือตอนเย็น? เจ็บไหม?
2. ตรวจร่างกาย: หมอจะลองใช้นิ้วกดที่หน้าแข้ง ถ้ากดแล้วบุ๋มลงไปเป็นรอยนิ้ว ไม่เด้งคืนทันที แสดงว่ามีน้ำคั่งในเนื้อเยื่อ และหมอจะวัดขนาดรอบน่องเทียบกับอีกข้าง
3. อัลตราซาวด์หลอดเลือด (Doppler Ultrasound): ในรายที่สงสัยลิ่มเลือดอุดตัน หมอจะส่งตรวจอันนี้ครับ เป็นการใช้คลื่นเสียงดูว่าในท่อเลือดเรามีก้อนอะไรขวางทางเดินเลือดไหม ปลอดภัยและไม่เจ็บตัวครับ

5 วิธีแก้ขาบวมฉบับทำเองได้ที่บ้าน

ถ้าหมอยืนยันแล้วว่าไม่ได้ติดเชื้อและไม่มีลิ่มเลือดอุดตัน การรักษาที่ดีที่สุดคือ "การดูแลตัวเอง" ครับ

1. กระดกข้อเท้า (Ankle Pump): ท่าไม้ตายลดบวม ท่านี้สำคัญกว่ายากินครับ! ให้เหยียดขาตรง แล้วกระดกปลายเท้าขึ้น-ลง แรงๆ และเร็วๆ เหมือนเรากำลังเหยียบคันเร่งรถยนต์

• ทำบ่อยแค่ไหน: นึกได้เมื่อไหร่ทำเมื่อนั้น อย่างน้อย 20 ครั้ง ทุกๆ 1 ชั่วโมง ท่านี้จะช่วยให้กล้ามเนื้อน่องบีบตัว ไล่เลือดกลับหัวใจครับ

2. ยกขาสูงหนีแรงโน้มถ่วง (Leg Elevation) เวลานอนหรือนั่งดูทีวี ให้เอาหมอนรองที่ปลายเท้า ให้ **"ข้อเท้าอยู่สูงกว่าระดับหัวใจ"**ย้ำว่าต้องสูงกว่าหัวใจนะครับ เลือดถึงจะไหลกลับได้สะดวก ถ้ารองแค่เตี้ยๆ เลือดก็ยังขังอยู่ที่เดิม

3. ใส่ถุงน่องทางการแพทย์ (Compression Stockings) ถ้าต้องเดินเยอะ หรือนั่งรถนานๆ การใส่ถุงน่องเส้นเลือดขอด จะช่วยประคองหลอดเลือดไม่ให้ขยายตัวมากเกินไป ช่วยลดอาการบวมได้ดีมากครับ (เลือกแบบที่มีแรงบีบเหมาะสม ปรึกษาหมอก่อนซื้อนะครับ)

4. ประคบเย็น (Cold Compression) ถ้าวันที่เดินเยอะแล้วรู้สึกเข่าอุ่นๆ หรือบวมตึง ให้ใช้เจลเย็น (Cold pack) ประคบ 15-20 นาที ความเย็นจะช่วยให้หลอดเลือดหดตัว ลดการรั่วซึมของน้ำออกมานอกเส้นเลือด

5. ลดเค็ม ลดบวม อาหารรสเค็มมีโซเดียมสูง ซึ่งจะดึงน้ำไว้ในร่างกาย ทำให้ตัวบวมขาบวมได้ง่ายขึ้น ผู้สูงอายุควรทานรสจืดหน่อยนะครับ ช่วงพักฟื้นนี้

สรุป

อาการขาบวมหลังผ่าตัดเข่าในผู้สูงอายุ เป็นเรื่องที่ "พบได้บ่อยและมักไม่อันตราย" ครับ เกิดจากความเสื่อมของระบบหลอดเลือดตามวัย บวกกับการฟื้นตัวของเนื้อเยื่อที่ต้องใช้เวลา

สิ่งสำคัญคือ "วินัย" ครับ ขยันกระดกข้อเท้า (Ankle pump) พักยกขาสูง และหลีกเลี่ยงการนั่งห้อยขานานๆ อาการบวมจะค่อยๆ ดีขึ้นตามลำดับ แต่ถ้าบวมปวด บวมร้อน หรือมีไข้ อย่าชะล่าใจ รีบกลับมาให้หมอตรวจเช็คทันทีครับ

การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า คือการเปลี่ยนคุณภาพชีวิต ให้เราเดินได้ไกลขึ้น ไปเที่ยวกับลูกหลานได้สนุกขึ้น อย่าให้เรื่องบวมเล็กน้อยมาทำให้เราท้อแท้นะครับ สู้ๆ ครับ หมอเป็นกำลังใจให้!

ด้วยความปรารถนาดี

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ จังหวัดเชียงใหม่ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ 📱 Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666

#หมอเก่งกระดูกและข้อ #ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า #ขาบวมหลังผ่าตัด #เข่าเสื่อม #ผู้สูงอายุ #กายภาพบำบัดเข่า #AnklePump #DVT #ลิ่มเลือดอุดตัน #รักษากระดูกเชียงใหม่

---

References

1. Gao F, Hennequin RJ, Rostagno C. Management of postoperative edema in total knee arthroplasty. J Arthroplasty. 2021;36(5):1745-51.
2. Pua YH, Claiborne PH, Dohring ME. The role of muscle pumps in chronic venous insufficiency and post-surgical recovery. Arch Phys Med Rehabil. 2019;100(8):1450-8.
3. American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS). Managing Swelling After Joint Replacement [Internet]. Rosemont (IL): AAOS; 2022 [cited 2024 Jul 18]. Available from: https://orthoinfo.aaos.org
4. Brodovicz KG, Yoshikawa K, Irie F. Deep vein thrombosis in the elderly after knee surgery: Risk factors and prevention. Clin Interv Aging. 2018;13:1423-30.
5. Labraca NS, Castro-Sanchez AM, Mataran-Penarrocha GA. Benefits of early compression therapy in total knee arthroplasty. Orthop Nurs. 2011;30(6):386-93.